مىكنند ، برخاسته از روح مذهبى است كه فراهم‌آورندگان آنها به آن مذهب انتساب دارند - به فرض اين‌كه نشأت گرفته از نظرات شخصى آنها نباشد ! - چون قرآن كريم دربارهء اخلاق جز به صورت كامل ، با شاهد و يا برهان عقلى و يا با زمينهء قبلى كه داده است ، سخنى نمىگويد . و امّا در زمينهء اخلاق عملى ، چنان‌كه مىدانيم ، به راستى كه غزالى در كتاب « جواهر القرآن » « 1 » خواسته است تا جوهر و حقيقت قرآن را بگشايد و آن را به دو عنصر اساسى بازگرداند كه يكى از آنها به شناخت مربوط مىشود و ديگرى به رفتار و سلوك و در نهايت ، از نوع اوّل به 763 آيه و همچنين از نوع دوم به 741 آيه منحصر دانسته است . « 2 » متأسّفانه اين نحو انحصار و دسته‌بندى كه در راه فراهم آوردن موادّ اوليّهء ساختن يك بنا به عنوان گام اوّل شمرده مىشود ، نمىتواند نيازهاى ضرورى مورد نظر را براى بالا بردن ساختمان به دنبال داشته باشد . باوجود اين ، بايد اعتراف كنيم كه گزينش مواد در مقام عمل ، به‌طور كلّى سرچشمه‌اى است كه قاعده از آن جوشيده و نشأت گرفته است ؛ و به راستى كه آيات برگزيده در بخش اخلاق عملى ، در بيشتر موارد با موضوع تحقيق ما همسويى دارد . امّا نسبت به آنچه قاضى ابو بكر جصّاص حنفى ( متوفّى 370 ه ) « 3 » در كتاب « احكام القرآن » چاپ استانبول ، ( 1338 ه ) آورده ، جريان بر اين منوال نبوده و خلاف آن است . هم‌چنين ، آنچه

--> ( 1 ) - كتاب جواهر القرآن ، نوشتهء ابو حامد محمّد بن محمّد غزالى طوسى ( متوفّى 505 ه ) است . چنان‌كه در كشف الظّنون : 1 / 616 و كشف الحجب و الاستار : 44 ، آمده است . ( 2 ) - مجموع اين آيات بالغ بر هزار و پانصد آيه مىشود كه به كمتر از يك چهارم قرآن مىرسد ، و به نظر ايشان بقيّهء آيات جز در مسائل تكميلى به كار گرفته نمىشود و - به گفتهء خود ايشان - به منزله صدفى قرآنى است كه يك ماده گران‌قيمت را مىپوشاند ! و اين كار قديمى با برخى تعديل‌هاى اندك ، توسّط نويسندهء ترك زبان - ژنرال محمود مختار كتير جوغلو - در كتابى با عنوان [ « الحكمة القرآنيّة - آيات مختاره » ، La Sagesse ] [ Coranique . ] Versets choisies ) ، پاريس ، Geuthmer ، 1935 م . ] وارد زبان فرانسه شده است و نويسنده با اين شكل كتاب غزالى را در 1200 آيه ، به جاى 1500 آيه خلاصه كرده ، پس از آنكه هريك از دو عنصر را كاملا با يكديگر آميخته است تا به آنجا كه عناوين سوره‌ها را - با اين‌كه قبلا مشخّص و متمايز بوده - انداخته است ! ( 3 ) - فاضل ابو بكر احمد بن على جصّاص رازى از مردم رى ، ساكن بغداد كه در همان‌جا از دنيا رفت ؛ در بغداد رياست مذهبى را بر عهده داشت و از او درخواست كردند كه مقام قضا و داورى را بپذيرد ، قبول نكرد . وى كتاب احكام القرآن و نيز كتابى در « اصول فقه » به زبان عربى تأليف كرده است .